Print deze pagina

Feestdagen 2

In zijn boek De Kinderwereld omschrijft Marten Douwes Teenstra de feestdagen van destijds [1853]. We kijken verder wat er sindsdien veranderd is.

Teenstra benoemt in zijn boek ook nog diverse Protestantse en Rooms Katholieke feestdagen. Een aantal licht hij toe, maar wij volstaan in deze rubriek met een opsomming ervan:

De heilige naam Jezus (3e zondag van januari), Paulus bekeering (25 januari), Maria Lichtmis of Onze lieven vrouwen dag (2 februari), Sint Matthias (24 februari, in een schrikkeljaar op 25 februari), Sint Gregorius (12 maart), Quinquagesima (50 dagen voor Goede Vrijdag, de zondag voor Aswoensdag), Vastenavond (de dinsdag na Quinquagesima), Aswoensdag (de dag waarop de 40-daagse vastentijd begint).

Wel leuk te vermelden:

De knechten van de binnenschippers in Groningen en Friesland, en op Schiermonnikoog en andere eilanden, traden met Maria Lichtmis in en met Kerst uit dienst. In Noord Holland waren de boeren dienstverwisseling van de knechten op Maria Lichtmis en die van de boeren meiden op 2e Kerstdag. In de provincie Groningen van mannelijke en vrouwelijke dienstboden beide op de zondag na 12 mei en op de zondag na 12 november. De indiensttreding was de daarop volgende zondagavond. De vrije week ertussen was een periode van feest voor de jongeren. Het is dan ook niet verwonderlijk dat juist in die week kermis was, zoals de Meikermis in Groningen. Teenstra: en van de dikwerf ruwe partijen en drinkgelagen in de vrije week kunnen wij hier geene melding maken, als zijnde te onbepaald van karakter, doel en strekking. 

Valentijnsdag (14 februari)

Wikipedia: In de achttiende eeuw werd geopperd dat het Valentijnsfeest op 14 februari is gesteld om de oude Lupercalia, een Romeins (en wellicht nog ouder) vruchtbaarheidsfeest te vervangen. Lupercalia werd op 15 februari gevierd ter ere van Juno, de Romeinse beschermgodin van de vrouw en het huwelijk, en Pan, de god van de natuur.Volgens het verhaal werden de namen van ongehuwde jonge vrouwen in een grote kom gegooid. Ongehuwde mannen mochten dan om de beurt een naam trekken. Tijdens het feest waren de twee jonge mensen die aan elkaar gekoppeld werden elkaars partner. Toen in Europa het Christendom opkwam, werd dit heidense feest door de kerk verboden. In 496 veranderde paus Gelasius het Lupercalia-feest van 15 februari in St.-Valentijnsdag van 14 februari. Volgens een legende kwam een jong paar bij bisschop Valentijn met het verzoek hen te trouwen. De man was een heidense soldaat, de vrouw een Christen. Valentijn vond de liefde zwaarder wegen dan de wetten van de keizer en huwde het stel. Toen hij voor de keizer moest verschijnen probeerde hij die te bekeren. Claudius voelde zich beledigd en liet Valentijn martelen en onthoofden. Dat gebeurde op 14 februari 269. Voor het vonnis werd uitgevoerd, zag hij nog kans het dochtertje van de gevangenisbewaarder een briefje toe te stoppen. Van je Valentijn, stond erop.

Teenstra noemt het feest niet in zijn boek. Misschien vond hij het niet passen in een boek over wat kinderen zoal doen. Maar de vrijerijen van jongeren op andere dagen benoemt hij wel, zodat we eerder moeten concluderen dat de traditie van Valentijnskaartjes- en/of bloemen in 1834 nog niet begonnen was. Valentijnsdag is in België en Nederland in korte tijd, sinds midden jaren (19)90, een groot commercieel succes geworden: cadeauwinkels, boekwinkels en bloemenwinkels profiteren hiervan.

Carnaval (de drie dagen voor Aswoensdag)

Op de elfde van de elfde, om precies 11:11u, begint het carnavalsseizoen. De reden voor deze datum ligt bij het getal 11, dat van oudsher het getal van de dwazen en gekken is. 11 november is exact 40 dagen voor 21 december, de kortste dag. Toevallig ook de feestdag van Sint Maarten. Dit is het begin van de donkere periode voor Kerstmis die eindigt op 2 februari Maria Lichtmis, wat weer exact 40 dagen na Kerstmis is. Carnaval begint officieel op zondag, 40 dagen voor 1e Paasdag. 1 februari is de vroegst mogelijke datum voor carnaval, de laatst mogelijke datum is 9 maart. Van oudsher is carnaval een eetfestijn, omdat het de laatste mogelijkheid was zich te buiten te gaan voor de vastentijd, waarin men zich beperkte tot het minimaal noodzakelijke. De vasten is ter herdenking van de 40 dagen die Jezus volgens het Nieuwe Testament in de woestijn vastte en tevens tot bezinning op de christelijke kernwaarden.

Teenstra:  De Vastenavond-feesten op dingsdag na Quinquasima, 47 dagen voor Paschen, waarna het den volgenden dag Asch-woensdag is, en de 40 daagsche vasten begint, worden vooral in België, Munsterland, en andere R.Kath. gewesten met muzijk en danspartijen, drinkgelagen en gastmalen gevierd, doch gaan hier in de Nederlanden op vele plaatsen onopgemerkt voorbij.

De carnavalsvereniging Oldeclooster te Kloosterburen [7 kilometer van Ulrum] is opgericht in 1970. In 1834 nog geen carnavalsfeest in de buurt van Ulrum dus.

Palmzondag (zondag voor Paaszondag)

Op Palmzondag reed Jezus op een ezel naar Jeruzalem. Langs de weg stonden mensen die riepen: "Hosanna, gezegend is Hij die komt in de Naam des Heeren!" Ook spreidden ze hun mantels uit op de weg en haalden ze jonge takken van de (palm)bomen om die ook op de weg te leggen. Dezelfden die "Hosanna" riepen op Zondag, zouden "kruisig Hem" roepen op Vrijdag.

Witte donderdag (donderdag voor Pasen)

Witte donderdag werd in de RK kerk zo genoemd omdat Jezus op die dag de voeten van zijn discipelen wit en blank maakte en hen van zonden vrij sprak.

Goede vrijdag (vrijdag voor Pasen)

Op Goede vrijdag werd Jezus gekruisigd. Hoewel dus het lijden en sterven van Jezus centraal staat, spreekt de Kerk toch van 'Goede' Vrijdag, om erop te wijzen dat Jezus zichzelf opgeofferd heeft ter verzoening van de zonden. Andere bronnen noemen echter dat een verbastering van "Gods vrijdag" heeft geleid tot de naam zoals wij hem nu kennen.

Stille zaterdag (zaterdag voor Pasen)

Op Stille zaterdag herdenkt men de tijd dat het dode lichaam van Jezus in het graf lag.

Pasen (de eerste zondag na de eerste volle maan na het begin van de lente)

Pasen is het Christelijk feest waarbij gevierd wordt dat Jezus op de derde dag (vrij-zat-zo) opstond uit de dood. Waarom en wanneer de 2e paasdag (paasmaandag) is ontstaan is mij historisch gezien niet duidelijk.  

Volgens Teenstra kan tengevolge van kerkelijke bepalingen, ofschoon niet juist met de sterrekundige berekening overeenkomende, Christelijke Paaschfeest niet eerder invallen dan op den 22sten Maart en niet later dan op den 25sten April.

Teenstra noemt dat in Overijssel en Gelderland schoolkinderen op de zondag voor Pasen (Palmzondag) het spel eijertikken speelden. Het was in Groningen, Friesland en Drenthe al in onbruik gekomen. Het ei moest bij voorkeur zijn geverfd in de kleur paars, overeenkomend met de kleur van het altaarvoorhangsel en priestergewaad. Bij het eijertikken speelden de kinderen met gekookte eieren in het gras of zand en moesten een ander ei raken of daar zo dichtbij komen dat men beide eieren met duim en pink afspannen kon. Het werd daarom ook wel spantjen genoemd. Een ander spel was het harden waarbij eieren tegen elkaar werden getikt. Degene wiens ei een deuk kreeg had zijn ei verloren.

Een interessant vraag die opkomt is waarom en sinds wanneer we in Nederland 2 paasdagen, 2 pinksterdagen en 2 kerstdagen kennen. Op forumsites als goeievraag.nl en forum.fok.nl werd deze vraag ook ooit gesteld, maar een zinnig antwoord bleef helaas uit. Weet u het?

Aldus Wikipedia schreef Johann Sebastiaan Bach [1685-1750] cantates speciaal voor de Eerste Paasdag en voor de Tweede Paasdag.

Volgens Teenstra was het Palm-zondagfeest een waar feest voor de kinderen, zingende:

Palm, Palm-paschen!

Hei, koerei! Hei, koerei!

Nog een zondag dan hebben wi en ei,

Een ei, is geen ei,

Twee-ei, is een ei,

Drie-ei is ’t regte paasch-ei.

Waarbij dit op Paasch-maandag gevariëerd werd met “Ei, mijn ei, waar blijft mij ei! Het is mijn ei! Mijn eigen ei! Mijn Paasch-ei!

In 1834 bestond dus in ieder geval al naast paaszondag ook de paasmaandag.

Of paasmaandag destijds ook een vrije dag van school en werk was kan ik niet vinden.

 

bronvermelding:

De kinderwereld [1853]; wikipedia.nl; beleven.org; goeievraag.nl; forum.fok.nl

JT



Vorige pagina: Feestdagen (1) Volgende pagina: Feestdagen 3